Edmund Massalski

Tadeusz Walis- Walisiak


(1886 – 1975 )




Urodził się 19 listopada 1886 r. w Michałowie koło Starachowic w rodzinie Ludwika - pracownika zakładów przemysłowych w Michałowie. Miał trzech młodszych braci: Zygmunta, Leona i Tadeusza Feliksa oraz trzy młodsze siostry, z których najstarsza Stanisława została bibliotekarką, a jedna zmarła w wieku dziecięcym. Za działalność w tajnej organizacji i uczestnictwo w strajku szkolnym został relegowany z VII klasy kieleckiego gimnazjum.

Przez rok pracował jako guwerner w Rosiejowie koło Daleszyc, a następnie w roku akademickim 1904/1905 jako „słuchacz nadzwyczajny”rozpoczął studia na Wydziale Filozoficznym Uniwersytetu Jagiellońskiego. Przez dziesięć semestrów studiował biologię i geografię. Szczególnie fascynowała go przyroda ojczysta. Jako student wraz z grupą członków Komisji Fizjograficznej Akademii Umiejętności uczestniczył w wyprawie naukowej w Góry Świętokrzyskie, zorganizowanej przez Polskie Towarzystwo Krajoznawcze w 1909 r. W okresie studenckim podjął działalność społeczną.

Pracował m.in. w Towarzystwie Uniwersytetów Ludowych im. A. Mickiewicza w Krakowie, gdzie współpracował z Heleną Radlińską. W 1908 r. wspólnie z siostrą Stanisławą należał do inicjatorów powołania w Kielcach Towarzystwa Biblioteki Publicznej. Aby zrealizować plany związane z podjęciem pracy nauczycielskiej musiał formalnie uzyskać rosyjską maturę, którą mógł zdać tylko w Petersburgu. Po raz pierwszy udał się tam w listopadzie 1911 r. i przebywał do czerwca 1912 r. Niestety, jako nieprawomyślny, posiadający „wilczy bilet” nie znalazł uznania w oczach egzaminatorów.

Maturę i egzamin nauczycielski udało mu się zdać dopiero w 1913 r. To umożliwiło mu podjęcie pracy w prywatnym żeńskim gimnazjum M. Krzyżanowskiej w Kielcach. Odtąd przez ponad 40 lat pracował jako nauczyciel, ucząc w różnych szkołach średnich Kielc, w tym głównie w zakładach kształcenia nauczycieli. W latach trzydziestych był dyrektorem Seminarium Nauczycielskiego Kielcach.

Z chwilą wybuchu wojny w 1914 r. zgłosił się ochotniczo wraz z 3 braćmi do służby w Legionach. Nie mogąc ze względu na stan zdrowia iść na front otrzymał przydział do pracy sztabowej i propagandowej. W 1916 r. został współzałożycielem i redaktorem „Ziemi Kieleckiej”, czasopisma propagującego ideę Legionów Polskich. Wkrótce objął redakcję „Gazety Kieleckiej”, którą redagował przez 9 lat.

Od 1915 r. związany był z ruchem harcerskim. W styczniu tego roku podczas Zjazdu Polskiej Organizacji Skautowej w Piotrkowie wszedł w skład jej Naczelnej Komendy. W wyniku tego zjazdu utworzono m. in. Okręg XI POS z siedzibą w Kielcach. Został jego komendantem. Po utworzeniu w 1918 r. Związku Harcerstwa Polskiego został Sekretarzem Okręgu XA w Kielcach, a w 1919 r. -jego inspektorem.

Kiedy 8 maja 1919 r. w Kielcach zaczęło ukazywać się pismo „Nasz Druh”, które było organem Kieleckiego Okręgu ZHP, z Barbarą Knichowiecką i Józefem Kłodawskim tworzył jego Komitet Redakcyjny. Był również redaktorem odpowiedzialnym i wydawcą, ukazującego się od 1923 r. w Kielcach pisma harcerek i harcerzy Okręgu Kieleckiego „Ślad”. Powstało ono z inicjatywy zastępu „Jastrzębi” z l KDH im. Dionizego Czachowskiego. 13 lutego 1924 r. wszedł w skład zatwierdzonego przez Naczelnictwo ZHP Tymczasowego Zarządu Oddziału ZHP w Kielcach, a następnie 23 lutego tego roku został komendantem Kieleckiej Chorągwi Harcerzy. Funkcję tę po raz pierwszy pełnił do 14 września 1927 r., kiedy to Główna Kwatera Harcerzy „ z powodu trudnych warunków w Komendzie Chorągwi, uniemożliwiających jej żywszą pracę” zawiesiła działalność. Faktycznym powodem tej decyzji były spory pomiędzy endecją i sanacją w kierownictwie ZHP. Naczelnictwo ZHP opanowane było wówczas przez przedstawicieli narodowej demokracji, którzy niechętnie patrzyli na jego lewicowo-demokratyczne poczynania, takie jak udział w I Zjeździe Wolnego Harcerstwa, który odbył się w VI 1922 r. w Mąchocicach koło Kielc, oraz publikacje w piśmie „Ślad”. Oficjalnym uzasadnieniem zawieszenia Kieleckiej Chorągwi Harcerzy, przedstawionym przez Naczelnictwo ZHP, była opieszałość w rozliczeniu Okręgu Kieleckiego ZHP z biletów Loterii Harcerskiej, którą zorganizowano wówczas na terenie całej Polski.

Zmiany we władzach ZHP, które nastąpiły po IX a zwłaszcza po XI Walnym Zjeździe umożliwiły reaktywowanie działalności Kieleckiej Chorągwi Harcerzy. Ponownie objął funkcję jej komendanta i był nim do września 1939 r., z przerwą od maja 1935 r. do września 1936 r., kiedy to funkcję tę pełnił hm Józef Garbacik. W latach trzydziestych Kielecka Chorągiew Harcerzy przeżywała okres świetności. Harcerze uczestniczyli w Zlocie Skautów Słowiańskich w Pradze, organizowali obozy i zimowiska. Nastąpił rozwój drużyn zuchowych. 23 marca 1932 r. został mianowany harcmistrzem. W 1935 r. podjęto decyzję o udziale drużyn i hufców w inicjatywie programowej „Wywiad terenu Chorągwi Kieleckiej”, którego celem było opracowanie pod względem krajoznawczym, historycznym i społeczno-kulturalnym jej obszaru. Chorągiew organizowała obchody „Dni Śląska”. Włączała się również w pomoc bezrobotnym.

Brał udział w pracach Zarządu Oddziału ZHP, który w 1936 r. przemianowano w Zarząd Okręgu. W V 1937 r. z okazji XXV-lecia harcerstwa kieleckiego odbył się Zlot Jubileuszowy będący podsumowaniem dotychczasowego dorobku. 11 V 1937 r. Zarząd Okręgu ZHP w Kielcach przyznał mu Pamiątkową Odznakę XXV-lecia Harcerstwa na Ziemi Kieleckiej.

Poza pracą zawodową i działalnością harcerską pełnił także inne odpowiedzialne funkcje. W latach trzydziestych XX wieku był przewodniczącym Rady Miejskiej w Kielcach. W Polskim Towarzystwie Krajoznawczym pełnił funkcję prezesa Zarządu Oddziału i Zarządu Okręgu w Kielcach. Od 1925 r. był członkiem Delegatury Państwowej Rady Ochrony Przyrody w Kielcach. Należał do założycieli Świętokrzyskiego Towarzystwa Fotograficznego.

Publikował artykuły o treści krajoznawczej na łamach „Ziemi”, „Naszych Dróg”, „Głosu Kieleckiego”, „Radostowej” oraz rozprawy w seryjnym wydawnictwie Oddziału PTK w Kielcach „Teka Świętokrzyska”.

Sytuacja międzynarodowa, a zwłaszcza aneksja Austrii i zajęcie przez Niemcy Czechosłowacji spowodowały, mianowanie we wszystkich chorągwiach Komisarzy Pogotowia Harcerzy. W Chorągwi Kieleckiej Harcerzy został powołany na tę funkcję rozkazem Naczelnika Harcerzy z 10 czerwca 1939 r. W lipcu i sierpniu 1939 r. wraz ze swoim zastępcą J. Dobskim organizował spotkania z drużynowymi i instruktorami, na których opracowano m. in. system alarmowy zwoływania zbiórek drużyn i hufców. Po wybuchu wojny razem z wkraczającymi do Kielc 5 IX 1939 r. oddziałami Wehrmachtu pojawili się członkowie niemieckich służb bezpieczeństwa. Posiadali oni listę osób uznanych za niebezpiecznych dla Rzeszy Niemieckiej. Ponieważ był wśród nich w tej sytuacji opuścił Kielce.

W okresie okupacji brał udział w tajnym nauczaniu w zakresie szkoły średniej. Uczestniczył w zabezpieczaniu przed okupantem eksponatów Muzeum Świętokrzyskiego. Brał udział w opracowaniu koncepcji Instytutu Badań Regionalnych, pierwszej placówki naukowej w Kielcach.

Po zakończeniu II wojny światowej nie włączył się do pracy harcerskiej. Kontynuował działalność naukową i społeczną. Brał udział w pracach Komitetu, którego celem było reaktywowanie Muzeum Świętokrzyskiego w Kielcach, a następnie był dyrektorem tej placówki w latach 1947-1961. W 1949 r. brał udział w pracach Komisji powołanej przez Biuro Ochrony Przyrody Ministerstwa Leśnictwa, którego zadaniem było ostateczne ustalenie granic Świętokrzyskiego Parku Narodowego. Należał do inicjatorów utworzenia Kieleckiego Towarzystwa Naukowego, którego był pierwszym prezesem i prezesem honorowym.

Po przejściu na emeryturę przygotował swoje najobszerniejsze publikacje: wydaną w 1962 r. monografię „Obrazy roślinności krainy Gór Świętokrzyskich” i w 1967 r. wydany przyrodniczy przewodnik krajoznawczy „Góry Świętokrzyskie”.

Zmarł w Kielcach 27 marca 1975 r. Spoczął na Cmentarzu Nowym w Kielcach.

Za działalność społeczną i zawodową został uhonorowany m.in. Krzyżem Oficerskim Orderu Odrodzenia Polski, W okresie międzywojennym otrzymał Złoty Krzyż Zasługi. Polska Akademia Literatury przyznała mu w 1936 r. Srebrny Wawrzyn Literatury. 4 maja 1962 r. V Krajowy Zjazd Delegatów w Warszawie nadal mu godność Członka Honorowego PTTK. W 100-lecie jego urodzin odsłonięte w dzielnicy Starachowic - Michałowie poświęcony mu obelisk. Pamiątkowa płyta znajduje się na budynku Schroniska im. Aleksandra Janowskiego w Świętej Katarzynie. Jego imię nosi główny szlak turystyczny w Górach Świętokrzyskich wiodący z Kuźniak do Gołoszyc oraz Koło Przewodników Świętokrzyskich przy Oddziale Międzyszkolnym PTTK w Starachowicach. W kaplicy turystycznej kościoła pw. Matki Bożej Wspomożycielki Wiernych w Warszawie na Chomiczówce w 2004 r. odsłonięte poświeconą mu tablicę, ufundowaną przez kieleckich działaczy PTTK Franciszka Guskę i Waldemara Kowalskiego. 3 XI 2005 r. jego imię przyjął Hufiec ZHP Kielce-powiat. Był dwukrotnie żonaty: po raz pierwszy - z Zofią (artystką śpiewaczką), po raz drugi z Heleną Domino (mgr filologii absolwentką Uniwersytetu Jana Kazimierza we Lwowie, nauczycielką szkół średnich w Kielcach, współpracowniczką Olgi Małkowskiej w ośrodku w Sromowcach Wyżnych), z którą miał synów Tadeusza (1940) — dr inż. geologa, zamieszkałego w Zielonej Górze i Andrzeja (1942) - dr hab. biologii, profesora Uniwersytetu Jana Kochanowskiego w Kielcach.

Adam Massalski, Andrzej Rembalski

tekst z - „HARCERSKI SŁOWNIK BIOGRAFICZNY KIELECCZYZNY” - pod redakcją Andrzeja Rembalskiego




Kliknij by powrócić do nadrzędnej strony